Düzenin Çıplak Gerçeği: İşçiler Ölüyor, Sermaye Büyüyor

Bir ülkede işçiler çalışırken ölüyor, fabrikalarda patlamalar yaşanıyor, inşaatlarda insanlar yüksekten düşüyor, madenlerde göçükler meydana geliyor; ardından soruşturmalar açılıyor, açıklamalar yapılıyor ve birkaç gün süren tartışmaların ardından hayat kaldığı yerden devam ediyorsa ortada yalnızca bir iş güvenliği sorunu yoktur. İnsan hayatını üretimin ve kârın gerisine iten bir düzen vardır. Bu düzende işçinin ölümü, önlenebilir olmasına rağmen tekrar tekrar yaşanan bir sonuç hâline gelmiştir.

Asıl mesele, işçilerin neden öldüğü kadar, bu ölümlerin nasıl bu kadar kolay kabullenildiğidir. Bir işçinin ölümü haber bültenlerinde birkaç dakikaya, istatistiklerde bir haneye, resmî açıklamalarda bir soruşturma dosyasına sığdırılabiliyor. Üretim yeniden başladığında, makineler çalıştığında, şirketin faaliyetleri sürdüğünde ölüm de gündelik hayatın gürültüsü içinde görünmezleşiyor. Kötülüğün normalleşmesi tam da burada başlıyor: İnsan hayatının kaybı olağanlaşırken, bu kaybı üreten koşullar sorgulanmadan varlığını sürdürüyor.

Yakov M. Rabkin’in Hannah Arendt’in “kötülüğün sıradanlığı” kavramı üzerinden yürüttüğü tartışma, bu mekanizmayı düşünmek için önemli bir imkân sunuyor. Rabkin, Gazze’deki kitlesel şiddeti ele alırken kötülüğün yalnızca açıkça zalim kişilerin eylemleriyle değil; emir-komuta zincirleri, bürokratik süreçler, teknik görevler ve sorumluluğun dağıtılması yoluyla da sıradanlaşabildiğine dikkat çekiyor. Gazze’deki kitlesel şiddet ile iş cinayetleri elbette aynı tarihsel ve siyasal olgu değildir. Ancak farklı bağlamlarda ortak bir soru karşımıza çıkar: İnsan hayatını değersizleştiren bir düzen, kendi şiddetini nasıl olağan, kaçınılmaz ve hatta meşru gösterebilir?

İş cinayetlerinde bu sorunun yanıtı, üretim ilişkilerinde ve bu ilişkileri koruyan siyasal düzendedir. İşçinin güvenliği bir maliyet kalemi olarak görüldüğünde, bakım ve önlemler üretimi yavaşlatan giderlere dönüştürüldüğünde, denetim etkisizleştiğinde ve sorumlular hesap vermediğinde ölüm, sistemin dışına düşen bir kaza olmaktan çıkar; sistemin işleyişi içinde mümkün ve tekrar edilebilir hâle gelir. Üstelik sorumluluk sürekli başka yerlere aktarılır: İşveren teknik arızayı, yönetici prosedürü, kamu kurumu denetim eksikliğini, siyaset ise münferit ihmali işaret eder. Herkesin bir açıklaması vardır; fakat işçinin ölümüne yol açan düzen yerinde kalır.

HABAŞ. Bir patlamadan daha fazlası

Aliağa’daki HABAŞ tesisinde yaşanan patlama, bu düzenin somut bir örneğidir. İlk açıklamalarda üç işçinin yaşamını yitirdiği duyurulan olayda can kaybı daha sonra 18’e yükseldi. Bu sayı, yalnızca bir iş kazasının bilançosu değildir. Her biri bir hayat, bir aile, yarım kalan ilişkiler ve gerçekleşemeyen gelecekler demektir. Çünkü bu ölümlerin ardında yalnızca kaybedilen canlar değil, geçim mücadelesi veren, ailesinin sorumluluğunu taşıyan, borçlarını ödemeye çalışan ve geleceklerine dair umutları bulunan insanların yarım bırakılmış yaşamları vardır. İşçilerin isimleri ve yaşam öykülerine ilişkin ortaya çıkan bilgiler, onları anonim bir ölüm istatistiği olmaktan çıkarıp yeniden insan olarak görmemizi sağlıyor.

İşçilerin hayatlarına ilişkin aktarılan ayrıntılar, ölümün arkasındaki toplumsal koşulları da gösteriyor. Kimi borçları nedeniyle çalışmak zorundaydı, kimi daha önce iş kazası geçirmişti, kimi işe henüz başlamıştı, kimi yeni çocuk sahibi olmuştu. Bu hikâyeler, geçim zorunluluğunun, güvencesizliğin ve emek üzerindeki baskının insanların hayatlarını nasıl kuşattığını ortaya koyuyor.

HABAŞ’ta bakımın ertelendiği, arızaların geçici müdahalelerle giderildiği ve üretimin aksamaması için risklerin sürdürüldüğü yönündeki iddialar bütün açıklığıyla soruşturulmalıdır. Şirketin geçmişindeki ölümlü kazalar, yargı süreçleri ve çalışma koşulları birlikte ele alınmadan bu patlamayı yalnızca teknik bir arıza olarak açıklamak mümkün değildir. Şirketin kendi raporlarında iş kazalarının, özellikle de taşeron işçiler arasındaki kazaların arttığına ilişkin veriler bulunması, çalışma koşullarının ciddiyetle sorgulanmasını gerektiriyor. Bu tablo, üretim sürecinde iş güvenliğinin ne ölçüde gözetildiği ve taşeron işçilerin hangi koşullarda çalıştırıldığı sorularını daha da önemli hâle getiriyor.

HABAŞ’ın ihracat kapasitesi, yararlandığı kamu teşvikleri ve sermaye büyüklüğü de tablonun ekonomik boyutunu ortaya koyuyor. Kamu kaynaklarıyla desteklenen, geniş pazarlara üretim yapan ve büyüyen bir şirketin işçileri hangi koşullarda çalışmaktadır? Sermayenin büyümesi güvenli çalışma koşullarını garanti etmiyorsa, kamu kaynaklarının ve ekonomik büyümenin toplumsal karşılığı nedir? Kamu desteği söz konusu olduğunda devletin sorumluluğu yalnızca sermayenin büyümesine katkı sunmak olamaz. İşçilerin yaşam hakkını korumak da bu sorumluluğun ayrılmaz bir parçasıdır.

Bir şirketin üretim kapasitesi, ihracatı ya da serveti işçilerin yaşam hakkının önüne geçirilemez. Üretimin kesintisiz sürmesi adına bakımın, önlemlerin ve denetimin geri plana atılması yalnızca işletme yönetiminin tercihi değildir. Bu tercihlere göz yuman, etkili biçimde denetlemeyen ve sonuçlarıyla hesaplaşmayan kamu otoritesi de sorumludur.

Cezasızlık, düzenin güvencesidir

İş cinayetlerini mümkün kılan koşullar kadar, bu ölümlerin ardından ne olduğu da belirleyicidir. Soruşturmaların kapsamı, bilirkişi raporlarının bağımsızlığı, şirket yöneticileriyle kamu görevlilerinin sorumluluğunun araştırılıp araştırılmadığı ve davaların nasıl sonuçlandığı, işçinin yaşam hakkının gerçekten korunup korunmadığını gösteren siyasal ve hukuki ölçütlerdir.

HABAŞ’la ilgili daha önceki ölümlü kazalara ilişkin yargı süreçleri ve kusur tespitleri, sorumluluğun tek bir patlamayla sınırlı olmadığını gösteren önemli bir arka plan oluşturuyor. Farklı tarihlerde yaşanan kazalar ve bunlara ilişkin kararlar birbirine karıştırılmamalı; her olay kendi dosyası ve hukuki süreci üzerinden değerlendirilmelidir. Aynı şekilde gözaltı kararları mahkûmiyet anlamına gelmez. Asıl mesele, soruşturmanın şirket yöneticilerine ve denetimden sorumlu kamu görevlilerine uzanıp uzanmadığı, delillerin bağımsız biçimde incelenip incelenmediği ve gerçek sorumluların hesap verip vermediğidir.

Birkaç kişinin gözaltına alınması, açıklamalar yapılması ya da kamuoyunun tepkisinin bir süre yönetilmesi adaletin sağlandığı anlamına gelmez. Sorumluluk alt kademelere yıkılır, karar mekanizmaları korunur ve üretim düzeni değişmeden sürerse cezasızlık yeniden üretilmiş olur. Cezasızlık yalnızca geçmişte yaşanan bir ölümün hesabının sorulmaması değildir; gelecekte yaşanacak ölümlerin de önünü açan bir güvencedir.

Bu nedenle devletin sorumluluğu, iş cinayetlerinin ardından soruşturma başlatmakla sınırlanamaz. Devlet; iş güvenliği mevzuatını uygulamak, etkili ve bağımsız denetim yapmak, işçilerin örgütlenme hakkını korumak ve işverenlerin hukuki sorumluluğunu işletmek zorundadır. Denetimin göstermelik kaldığı, taşeronlaşmanın ve güvencesiz çalışmanın yaygınlaştığı, işçilerin itirazlarının bastırıldığı bir ortamda kamu otoritesi tarafsız bir gözlemci değildir. Bu koşulların sürmesine izin veren siyasal tercihler de ortaya çıkan sonuçların parçasıdır.

Üstelik bu tablo, yalnızca bugünün işletme yönetimiyle açıklanamaz. Özelleştirme politikalarıyla kamusal denetim ve üretim sorumluluğunun daraltıldığı, kamu işletmelerinin tasfiye edildiği ve çalışma yaşamında piyasa ölçütlerinin belirleyici hâle geldiği uzun bir dönemin mirasıyla da karşı karşıyayız. Özelleştirme tek başına her iş cinayetinin nedeni olarak gösterilemez; ancak kamusal sorumluluğun gerilemesi, taşeronlaşmanın yaygınlaşması ve denetimin zayıflamasıyla birlikte değerlendirildiğinde bugünkü çalışma düzeninin tarihsel arka planını anlamak açısından önemlidir.

Ölüm istatistik değil, sınıfsal bir gerçektir

İşçi ölümleri, münferit olaylardan ibaret değildir; ülke çapında süreklilik taşıyan toplumsal bir sorundur. Ölenlerin büyük çoğunluğunun ücretli çalışanlardan oluşması, sendikasız ve güvencesiz çalışanların bu tablodaki ağırlığı, iş cinayetlerinin emek-sermaye ilişkisinden bağımsız düşünülemeyeceğini gösteriyor. Çocuk ve göçmen işçilerin de bu ölümler arasında bulunması ise güvencesizliğin kimleri daha ağır biçimde vurduğunu ortaya koyuyor.

Bu tablo, her ölümün arkasındaki çalışma koşullarını, işveren kararlarını ve denetim mekanizmalarını tek başına açıklamaz; ancak ölümlerin sürekliliğini ve yaygınlığını ortaya koyar. Tarımda, inşaatta, taşımacılıkta, tersanelerde ve sanayide farklı biçimlerde karşımıza çıkan bu durum birkaç sorumsuz işverenin davranışına indirgenemez. Üretimin örgütlenme biçimi, maliyet baskısı, taşeronlaştırma, sendikasızlaştırma ve etkisiz denetim birbirini besleyen yapısal sorunlardır.

İş cinayetlerini yalnızca “kaza” olarak adlandırmak da bu nedenle masum bir tercih değildir. Kaza sözcüğü çoğu zaman önlenebilir koşulları ve alınmayan önlemleri görünmez kılar. Oysa bir işçinin hangi makinenin başında, hangi güvenlik önlemleri olmadan ve hangi çalışma baskısı altında bulunduğu; bakımın neden yapılmadığı; risklerin kimler tarafından bilindiği ve neden giderilmediği sorulmalıdır. Bu sorular sorulmadan yapılan açıklamalar, ölümün nedenlerini aydınlatmak yerine ölümün ardından oluşan tepkiyi yönetmeye yarar.

İşçi ölürken üretim sürüyorsa, burada yalnızca iş güvenliği sorunu yoktur; burada sınıfsal bir düzen ve onun siyasal sorumluları vardır.

İşçinin yaşam hakkı, işverenin iyi niyetine bırakılamayacak temel bir haktır. Güvenlik, üretim maliyetleriyle pazarlık konusu yapılamaz. İşçinin örgütlenmesi, itiraz etmesi ve tehlikeli koşullarda çalışmayı reddetmesi engellenemez. İş cinayetlerini önlemek, sermayenin kendi kendini denetlemesine güvenmekle değil; işçilerin söz ve karar sahibi olduğu, bağımsız ve yaptırım gücü bulunan bir denetim düzeni kurmakla mümkündür.

Bunun için taşeronlaştırmaya ve güvencesiz çalışmaya karşı mücadele edilmeli, sendikal örgütlenmenin önündeki engeller kaldırılmalı, işçi temsilcileri denetim süreçlerine katılmalı ve ciddi tehlike karşısında işi durdurma hakkı güvence altına alınmalıdır. HABAŞ patlamasına ilişkin soruşturma da bağımsız bilirkişiler ve işçi temsilcilerinin katılımıyla yürütülmeli; şirket yöneticileri kadar denetim görevini yerine getirmeyen kamu görevlilerinin sorumluluğu da araştırılmalıdır. Bunlar birer temenni değil, işçilerin yaşam hakkını korumanın asgari koşullarıdır.

İş cinayetlerinin normalleşmesine karşı çıkmak, yalnızca ölümlerin ardından adalet istemek değildir. O ölümleri üreten çalışma düzenine, bu düzeni koruyan siyasal tercihlere ve sorumluluğu görünmez kılan cezasızlık mekanizmasına karşı çıkmaktır. Mesele birkaç işverenin ihmaliyle sınırlı değildir; emeği ucuzlatan, işçiyi güvencesizleştiren, denetimi etkisizleştiren ve kârı insan hayatının üzerinde tutan bir sistemin meselesidir.

İşçiler ölüyor, sermaye büyüyor. Bu karşıtlık bir sloganın ötesinde, içinde yaşadığımız düzenin çıplak gerçeğidir. Bu gerçeği değiştirmek, işçi ölümlerini kaçınılmaz kabul etmeyi reddetmekle başlar.

Normal olan işçinin ölmesi değil, yaşamasıdır. Normal olan patronun kârı değil, insanın yaşam hakkıdır. Hiçbir servet, hiçbir üretim hedefi, hiçbir ekonomik büyüme rakamı bir işçinin hayatından daha değerli değildir